26/6/1972 günlü ve 1598 sayılı “Mali Denge Vergisi Kanunu “30/6/1972 gün ve 14231 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanmıştır. Yayımlandığı gün yürürlüğe giren kanun, Tasarruf Bonoları ihracı hakkındaki 5/1/1961 gün, 223 ve 27/7/1967 gün, 930 sayılı kanunları yürürlükten kaldırmıştır.
Kanunun, idarelerimizzi ilgilendiren hükümleri aşağıda yeterince açıklanmıştır.
1. Konusu : Kanun, veraset ve intikal vergisine tabi işlemlerle, gayrimenkullerin ivaz karşılığında satılmasını, verginin kapsamı içine almıştır.
2. Yükümlüsü: Veraset yolu ile veya ivazsız olarak (vasiyet, bağışlama, ikramiey, piyango ve benzeri) bir kişiden diğer bir kişiye intikal eden ve 7338 sayılı kanunla veraset ve intikal vergisi konusuna giren taşınmaz malları edinenlerle, ivaz karşılığı taşınmaz malı veya taşınmaz mal hükmünde sayılan müstakil ve daimi hakları yahut bir kısım şayi payını, mülkiyetinden çıkaranlardır.
Kanun, konusuna sadece taşınmaz mal mülkiyetinin ivaz mukabilinde intikalini almış bulunduğundan, ivaz karşılığı taşınmazmallar üzerinde -daimi ve müstakil mahiyette olmayan -ayni hak (irtifak, intifa, sükna, hakkı gayrimenkul mükellefiyeti) kurulması, taşınmazmal intikali niteliğinde olmadığından; taşınmazmal mülküyetinin intikal dışında kalan emlak alım vergisine tabi işlem dolayısiyle, bu verginin tarh ve tahsiline gerek yoktur.
3. Ayrıcalıklar:
a) Genel ve katma bütçeli idareler, il özel idareleri, belediyeler, köy tüzel kişileri ile 2834 ve 18/4/1972 gün, 1581 sayılı tarım kredi kooperatifleri ve birlikleri kanunları uyarınca kurulmuş kooperatif ve birlikler tarafından yapılan taşınmazmal satışları;
b) Borç için icraen satılan taşınmazmalların satış bedelleri, (2004 sayılı icra ve iflas ve 6183 sayılı amme alacaklarının tahsili usulü hakkındaki kanunlara dayanılarak yapılan satışlar.)
c) 1000 lirayı aşmayan matrahlar:
Mali Denge Vergisinden ayrık tutulmuşlardır.
Ne var ki, özel kanunlarla kuruluş kanunlarında açık ve seçik biçimde her türlü vergi bağışıklığı tanınan kurum ve kuruluşların da bu vergiden ayrık tutulmaları, bağışıklık tanıyan yasaların bir gereği sayılmalıdır. Zira 1598 sayılı kanun, bu yasalardaki vergi bağışıklığının mali denge vergisine şamil olmadığına dair hüküm taşımamaktadır.
4. Matrah:
Mali Denge Vergisinin matrahı, emlak alım vergisine esas olan değerlerdir.
5. Oranı:
Mali Denge Vergisinin %3 (yüzde üç) tür.
6. Ödeme Biçim ve Süresi:
Mali Denge Vergisi gayrimenkullerin intikallerinde, emlak alım vergisi gibi, işlemin yapılmasından önce ilgili vergi dairesine def’aten yatırtılacaktır.
7. Muhafız ve Memurların Görevi:
Tapu Sicil Muhafız ve Memurları, istem konusu işlemi sonuçlandırmadan (akit ve tescilden) önce, taşınmazmalların ivaz karşılığı intikali ile ilgili mali denge vergisinin ödendiğini gösterir belgeleir incelemek ve saklamak zorundadırlar.
Anılan belgeler, Maliye Bakanlığınca muhtevası belirtilecek çizelgelere dökülerek, işlemlerin yapıldığı tarihten itibaren en geç 15 gün içinde döküm çizelgeleri ile birlikte ilgili vergi dairesine gönderilecektir. Sözü edilen bu belgelerin biçimi ve muhtevasını Maliye Bakanlığı tayin edecektir.
Sorumluluk:
Gerekli verginin tamamen ödenmesinden önce işlem yapan Muhafız ve Memurlar, verginin ödenmesinden yükümlüler ile birlikte müteselsilen sorumlu olacaklardır.
Ne var ki, Muhafız ve Memurlar, bu nedenle ödeyecekleri vergiler için yükümlülere rücu edebileceklerdir.
Tapu Sicil Muhafız ve Memurları, kendilerini sorumlu düşürmemek ve ödeme zorunda kalmamak için, bu vergiye tabi işlemleri sonuçlandırmadan önce, eksiksiz biçimde tarh ve tahsilini sağlamakla yükümlüdürler.
Diğer vergiler gibi Mali Denge Vergisi de, Vergi Usul Kanunu uyarınca, doğduğu takvim yılını takip eden yılın başından başlıyarak beş yıl içinde tarh ve vergi dairesine yatırılmadığı takdirde zaman aşımına uğrayacaktır. Bunun doğuracağı eksiksiz biçimde tarh ve tahsilini sağlamakla yükümlüdürler.
Bu nedenle, tapu sicil muhafız ve memurları:
a) İvaz karşılığında (bilindiği üzere ivaz sözcüğü: bedel, karşılık ve karşılık olarak verilen şey, anlamına gelmektedir. Bu itibarla, gayrimenkul ve bu hükümdeki daimi ve müstakil hakların mülkiyeti, para karşılığı satılabileceği gibi değeri para ile belirtilecek taşınır veya taşınmaz mal karşılığında veya değeri para ile ifade olunabilecek ölünceyedeğin bakma mukabilinde temlik olunabilir) taşınmazmalların veya bir kısım şayi paylarının temlikinde yahut daimi ve müstakil mahiyette hak kurulmasında malik ve kurulmuş olanların ivazlı devrinde, devreden tarafından Mali Denge Vergisi vergi dairesine yatırıp buna dair tahsilat fişi ve belge ibraz edilmedikçe, talep olunan işlemi yapmayacaklardır.
b) Veraset yolu ile ilgili intikallerde, Mali Denge Vergisi Veraset ve İntakal Vergisi ile birlikte ilgili vergi dairesince tarh ve tahsil olunacağından, Veraset ve İntikal Vergisinin tahakkuk ve Mali Denge Vergisinin tahsil olunduğu veya bağışık yahut ayrık olduğu yolunda vergi dairesinin bildirişi alınmadıkça intikale konu taşınmazmalları, veraset yolu ile edinenler adına tescil etmiyeceklerdir.
c) Verasetten gayri bir yolla ivazsız taşınmazmal edinilmesinde (bağış, ikramiye ve piyango gibi) veraset vergisi ile mali denge vergisini ödeme yükümü, taşınmazmalın edinen adına tescili ile doğacağından; tescili müteakip -213 sayılı Vergi Usul Kanununun 150 nci maddesi uyarınca -ilgili vergi dairesine ihbarname ile duyurmakla yetineceklerdir.
şu kadar ki, gerek veraset yolu ile edinilen taşınmazmalın, edinen adına intikali ve başkasına temlik ve terhini birlikte istenilirse ve gerekse yukarda (b) ve (c) parağraflarında yazıldığı üzere tescili yapılan taşınmazmalların sonradan başkasınaa temlik ve terhini talep edilirse, veraset ve intikal vergisi ile mali denge vergisi yönünden ilişkisinin kalmadığı ilgili vergi dairesince bildirilmedikçe istenilen işlem yapılmıyacaktır.
8. Mali Denge Vergisinin başka makam ve mercilere tahsil ettirilmesi gerekli işlemler:
a) Vefa ve iştira hakkını kullanmak isteyen davacıdan bedeli tahsil ve davalı veya davalılara verilmesine ve taşınmazmalın davacı adına tesciline 1598 sayılı kanunun yürürlüğünden sonra karar verilmesi halinde, mahkemece -ayrıcalık yoksa -mali denge vergisi tutarı bedelden ayrılarak yükümlüsü adına ilgili vergi dairesine yatırtılarak, yatırtıldığı tescil için yazılan tezkerede belirtileceği tabiidir. Maahaza; mahkemece, verginin yatırılmamış veya eksik yatırılmış olması, T.C. Anayasası’nın 132 nci maddesi karşısında, tescilden kaçınmak için yeterli neden olamaz. Bu itibarla, mahkemenin karar ve bildirişine uyularak gerekli tescil işlemi yapılmakla beraber, durum ilgili vergi dairesine, yükümlüsünün kimliği ve adresi, tahsili gerekli vergi miktarı belirtilerek, bilgi verilmekle yetinilmelidir.
b) şüyunun giderilmesi için taşınmazmalın satılarak bedelinin paydaşlara dağıtılması mahkemece karar altına alınıp, satış, mahkemece görevlendirilen memur tarafından 1598 sayılı kanunun yürürlüğünden sonra yapıldığı takdirde; satış memuru ayrık tutulan yoksa- bedelden her paydaşa isabet eden miktardan % 3 mali denge vergisini ayırarak nam ve hesabına ilgili vergi dairesine yatırmak ve yatırdığını tescile ilişkin tezkeresinde belirtmekle yükümlüdür. Bu yükümlülüğün kısmen veya tamamen yerine getirilmemesi halinde 1 nci parağraf uyarınca hareket olunmalıdır.
c) Kamulaştırılan taşınmazmalların mali denge vergilerinin tarh ve tahsileri, bunların tapulu ve tapusuz bulunuşlarına ve tapulu olanların tesillerinin rızaen veya cebren yapılışına göre özellik taşıdığından, bunlar aşağıda ayrı ayrı açıklanmıştır.
aa) Kamulaştırılan taşınmazmal tapuda kayıtlı olup da sahibi takdir edilen değeri yerinde görerek yahut bedelin çoğaltılması hakkındaki dava hakkı saklı kalmak üzere kamulaştıran idare yararına temlik etmek ister ve;
bb) Takdir edilen bedel üzerinden hesaplanacak mali denge vergisini ödeyecekse, tahsil fişi karşılığı vergi dairesine yatırıldıktan,
cc) Kamulaştırma bedelinden ayrılması isteminde bulunursa, kamulaştıran idare kamulaştırma bedelinden vergi tutarını mal sahibi adına vergi dairesine yatırttıklarına dair belgeyi ibrazdan sonra, işlem yapılacaktır.
d) Kamulaştırılan taşınmazmal tapuda kayıtlı olmakla beraber, maliki temlike yanaşmaz, kamulaştıran idare mahkemeden tescil yahut sicilden terkinine karar alırsa, kamulaştırma bedelinden vergi tutarını ayırıp yükümlü nam ve hesabına vergi dairesine yatırıldığına dair belge ibraz olunduktan onra tescil veya terkin yapılacaktır.
e) Kamulaştırılan taşınmazmalın tapu sicilinden kayıtlı olmamasından mahkemece, zilyedi belirtilmek suretiyle, kamulaştıran idare adına tesciline karar verilmesi halinde, bedelden ayrılacak vergi tutarı-maliki ve vergi yükümlüsü hükmen belirinceye kadar-emaneten vergi dairesine yatırıldığını belirtir belge ibraz olunacaktır.
Mali denge vergisinin yükümlüsü, tanışmazmalını veya şayi payını ivaz karşılığında mülkiyetinden çıkaran gerçek ve tüzel kişilerdir. Ne var ki, aynı zamanda yapılan işleme aynı malike ait birden fazla taşınmazmalın konu olması halinde, her taşınmazmalın emlak alım vergisine matrah olan ivazı (değeri-bedeli) mali denge vergisinin de matrahı olacak ve işleme konu taşınmazmalların değerlerini toplayıp matrah yapma yoluna gidilmeyecektir. Örneğin : üç parça taşınmazmal sırasiyle 950, 1001 ve 12500 liraya satılıyor ve satıcının vergiden ayrıcalığı olmadığından bin lirayı geçmeyen 950 lira aylık tutularak 1001 ve 12500 lira üzerinden ayrı ayrı hesaplanacak % 3 mali denge vergisi yükümlüsüne vergi dairesine yatırtılarak, ödetilmelidir. Diğer taraftan diğer vergilerde olduğu gibi, bu verginin ödenmesinde de kişisel yükümlülük asıl ve geçerli olduğundan; birden fazla kişinin paydaş bulunduğu bir veya birden fazla taşınmazmalın ivaz karşılığı temlikkinde, her taşınmazda her paydaşın payına düşen ivaz, bin lirayı geçiyor ve başka ayrıcalığı yoksa, üzerinden % 3 oranında mali denge ergisinin tarih ve tahsili sağlanmalıdır. Paydaşlardan bazısının, her taşınmazmalın bedelinden payına bin liradan az düşüyorsa, vergi ile yükümlü tutulmayacaktır. Örneğin: 1/3 payı birisine ve 2/3 ayı diğerine ait olan iki tarla sırasile 1200 ve 2700 liraya satılmıştır. 1200 liraya satılandan paydaşlara 400 ve 800 lira düştüğü ve her birine düşen bin lirayı geçmediği için bundan mali denge vergisi alınmamalıdır. Diğer 2700 lira bedelden paydaşlara -paylarına göre -900 ve 1800 lira düşmektedir. 2/3 payı olana düşen (1800) liradan % 3 vergi alınmakla beraber diğerinin ki bin lirayı aşmadığından bu vergiden ayrık tutulmalıdır.
İşlem malik veya paydaşın temsilicisi (vekil, vasi ve veli gibi) tarafından yaptırıldığı takdirde verginin, temsilci adına değil, asıl yükümlü olan malik veya paydaş adına tarh ve tahsili lazımdır.
Gerek 1598 sayılı kanunun ve gerekse bu genelgenin, 30/6/1972 tarihinden sonra ele geçmesi yüzünden, kanun konusuna giren işlemler için 930 sayılı kanun uyarınca tasarruf bonosu karşılığı yatırtılmış veya hiç yatırtılmamış olanların bir listesi düzenlencek;
f) Tasarruf bonosu karşılığı olarak yatırılanların mali denge vergisine dönüştürülmesi,
g) Hiç yatırtılmamış olanların Amme Alacaklarının Tahsili Usulü hakkındaki 6183 sayılı kanun uyarınca tarh ve tahsili,
Sağlanmak üzere vergi dairesine verilmelidir.
1405 sayılı genelgeye ekli yönergenin 28 nci sahifesindeki açıklamaya ve ek: 3 sayılı örneğe göre düzenlenegelmekte olan istatistik özet tablolarda Temmuz / 1972 ayından itibaren Damga Vergesi ile daire dışı akitlerin Hazine payı sütunları arasına “mali denge vergisi” için bir sütun açılacak ve bu sütuna bir ay zarfında tarh ve tahsil edilen mali denge vergii miktarı yazılacaktır.
1405 sayılı genelgeye ekli yönergenin 39-43 ncü sahifelerindeki tasarruf bonosu ile ilgili bölümü yürürlükten kaldırılmıştır.
Bilgilerinizi ve bildirişe göre işlem yapılması için ilişikte sunulan genelgenin İl Merkez ve çevresindeki Tapu ve Kadastro İdarelerine dağıtımının sağlanmasını rica ederim.
Galip Esmer
Genel Müdür
